ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΩΝ

 

 

 


 

Το Λαογραφικό Μουσείο των Σαρακατσάνων στη σημερινή του μορφή είναι αποτέλεσμα συνεχών 25χρονων αγώνων, στη διάρκεια των οποίων πέρασε από διάφορες φάσεις αλλά και πέτυχε τιμητικές διακρίσεις. Τα πρώτα του εγκαίνια έγιναν το 1979, στον πρώτο όροφο ενός παλαιού κτιρίου των Σερρών. Τέσσερα χρόνια αργότερα, το 1983, η έκθεση επεξετάθη και στον β' όροφο και τα εγκαίνια αυτή τη φορά συνδυάστηκαν με την οργάνωση του α' επιστημονικού συμποσίου με θέμα «Σαρακατσάνοι, ένας ελληνικός νομαδικός κτηνοτροφικός πληθυσμός». Τα πρακτικά του συμποσίου, στο οποίο έγιναν δεκαπέντε ανακοινώσεις, εκδόθηκαν το 1984 σ' έναν τόμο 191 σελίδων.


Το 1984 το Λαογραφικό Μουσείο των Σαρακατσάνων ετιμήθη με το χρυσό μετάλλιο του Ροταριανού Ομίλου Θεσσαλονίκης και το 1987 το «Ευρωπαϊκό Βραβείο του Μουσείου της χρονιάς ( Prix du musee de l' Annee) το συμπεριέλαβε και του απένειμε ειδική διάκριση μεταξύ δεκαοχτώ ευρωπαϊκών Μουσείων, πού εκκρίθηκαν ως τα καλύτερα της Ευρώπης, ανάμεσα σε 146 πού είχαν διαγωνισθεί.


Καθώς αύξανε όχι μόνο το ελληνικό αλλά και το διεθνές ενδιαφέρον γι' αυτό το εξειδικευμένο (μονογραφικό θα το χαρακτήριζε η σύγχρονη Μουσειολογία) ελληνικό λαογραφικό Μουσείο, ενώ παράλληλα πλήθαινε και ο αριθμός του υλικού του, άρχισε ένας νέος κύκλος αγώνων και προσπαθειών,  ώστε να αποκτηθεί καινούργιο, ιδιόκτητο κτίριο για τη μεταστέγαση του.

Ο αγώνας χάρη στην κατανόηση, το ενδιαφέρον και την ενίσχυση εκ μέρους πολλών παραγόντων και ιδιαίτερα του Υπουργείου Πολιτισμού ευοδώθηκε. Το 1991 άρχισε η ανέγερση του σημερινού κτιρίου σε οικόπεδο πού παραχωρήθηκε από το Ελληνικό Δημόσιο και το 1990 εγκαινιάστηκε το Λαογραφικό Μουσείο των Σαρακατσάνων με νέα εντελώς μορφή.

Το νέο κτίριο αποτελείται από τρία επίπεδα: υπόγειο, ισόγειο και όροφο σε μορφή υπερώου. Στο υπόγειο έχουν διαμορφωθεί χώροι αποθήκευσης του μουσειακού υλικού, βιβλιοθήκη και μικρή αίθουσα εκδηλώσεων και διδασκαλίας σαρακατσάνικων χορών και μουσικής. Στο ισόγειο και τον όροφο κατεβλήθη προσπάθεια να δοθεί, έστω σημειολογικά, η ζωή και η τέχνη των Σαρακατσάνων κατά την τελευταία φάση της νομαδικής ζωής τους, δηλαδή κατά την εποχή του μεσοπολέμου και ως το τέλος της 10ετίας του '40, οπότε ο πόλεμος, η κατοχή και ο εμφύλιος σπαραγμός εξαφάνισαν τα τσελιγκάτα.

 

                  

Σαρακατσάνα μέσης ηλικίας από τη Θράκη. Τη φορεσιά χαρακτηρίζει η σοβαρότητα των σκούρων χρωμάτων και η έλλειψη φανταχτερού κεντητού διακόσμου.

 

Σαρακατσάνος με σεγκούνι. Χαρακτηριστικά της φορεσιάς είναι το μαύρο πανωκόρμι και η στενή από λευκό μάλλινο υφαντό φουστανέλα.


Ο χώρος, μικρός σε σχέση με το συγκεντρωμένο υλικό, δεν επέτρεπε να δοθεί σε όλες της τις πτυχές η σαρακατσάνικη τέχνη και ζωή. Έτσι η έκθεση περιορίστηκε στις κυριότερες κι επισημότερες μορφές τους.


Στο ισόγειο τα χορτόπλεκτα καλύβια, με τις διάφορες μορφές και τις ποικίλες χρήσεις, δίνουν μια συμπυκνωμένη εικόνα της ζωής στο τσελιγκάτο. Η λαμπροφορεμένη Σαρακατσάνα με το καταστόλιστο άλογο της, που στέκει πλάι στην «τσιατούρα», παραπέμπει στην ετήσια ανοιξιάτικη πορεία των Σαρακατσάνων, από τα χειμαδιά στα ορεινά. Πλάι το σχολειό με τον δανεισμένο από κάποιο γειτονικό χωριό εξοπλισμό (που το φθινόπωρο επιστρεφόταν στους ιδιοκτήτες του) επισημαίνει την ανάγκη των Σαρακατσάνων για μια έστω στοιχειώδη μάθηση, αφού για να γίνει κάποιος τσέλιγκας, δηλαδή αρχηγός του τσελιγκάτου, έπρεπε να ξέρει γράμματα και αριθμητική. Σε τέτοια σχολεία πήραν τις πρώτες γνώσεις Σαρακατσάνοι που, αργότερα, μετά τη διάλυση των τσελιγκάτων, έγιναν έμποροι, επιχειρηματίες, επιστήμονες και πολιτικοί.

Στο κέντρο της αίθουσας υψώνεται η «μεγάλη καλύβα», ο χώρος της διαμονής, όλη ντυμένη με πολύχρωμα ολοπλούμιστα υφαντά, όπως γινόταν στους γάμους, τα «κουρμπάνια» και γενικά στις γιορτές. Σε μια γωνιά η καλύβα του Βοσκού που στηνόταν στο χώρο της Βοσκής και ο «μπαντζός», δηλαδή το τυροκομείο, μαζί με φωτογραφίες, σχέδια και κείμενα, συμπληρώνουν τη συνοπτική εικόνα μιας ζωής πού χάθηκε ανεπιστρεπτί.


Στον όροφο η έκθεση περιλαμβάνει την τέχνη - κατεξοχήν γυναικεία - των Σαρακατσάνων, δηλαδή την υφαντική, τη φορεσιά και την κεντητική. Η μεγάλη προθήκη της «διαδικασίας της κλωστής», με φωτογραφίες, όργανα, κείμενα κτλ., εικονίζει τις φάσεις της δουλειάς από τον «κούρο» ως τον αργαλειό και το αποτέλεσμα, που είναι κάθε λογής υφαντά, βαμβακερά υφάσματα για διάφορες χρήσεις και λαμπρές πολύχρωμες μάλλινες Βελέντζες. Ακολουθούν προθήκες με εξαρτήματα και κοσμήματα της γυναικείας φορεσιάς, καθώς και σύνολα, ανδρικά και γυναικεία, από διάφορες, τοπικές σαρακατσάνικες ενδυματολογικές παραλλαγές ή ποικιλίες. Εντυπωσιακή είναι η αναπαράσταση της φορεσιάς του Σαρακατσάνου κλέφτη ή αρματολού του 1821.


Τέλος, στις προθήκες τις ενσωματωμένες στο κιγκλίδωμα του ορόφου έχουν εκτεθεί δείγματα της κεντητικής και της πλεκτικής, όπως «παναούλες», κάλτσες και «καπλιές», όλα εξαίρετα δείγματα της αξιοσύνης των Σαρακατσάνων γυναικών.
 

Πόπη Ζώρα
Διευθύντρια έ.τ. του Μουσείου

Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης
 

 

Μικρογραφία τσελιγκάτου, έργο του Βασίλη Τσαούση. Δίνει την εικόνα της διάταξης των καλυβιών μέσα στον περιβάλλοντα χώρο του βουνού. Το τσελιγκάτο αποτελούσε τη βάση της οικονομίας των Σαρακατσάνων. Το συγκροτούσαν ομάδες συγγενικών οικογενειών που ήταν κάτοχοι κοπαδιών αλλά και ξένοι, οι λεγόμενοι «σμιχτές».

 

 

 

Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα

 

Στο Μουσείο των Σαρακατσάνων λειτουργεί εκπαιδευτικό πρόγραμμα για παιδιά νηπιαγωγείου και δημοτικού. Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα χωρίζεται σε δύο ενότητες:

1- ΠΡΩΤΗ ΕΝΟΤΗΤΑ
ΓΝΩΡΙΜΙΑ ΤΗΣ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΚΗΣ ΖΩΗΣ

Στην πρώτη επίσκεψη τα παιδιά αφού δουν το χώρο του μουσείου και παρατηρήσουν μόνα τους τα εκθέματα του κάτω ορόφου (καλύβα, τσατούρα, σχολείο, τυροκομείο) κάθονται σε κύκλο. Εκεί μαζί με την υπεύθυνη του προγράμματος γίνεται η πρώτη επαφή των παιδιών με τους Σαρακατσάνους με το παιχνίδι του τσέλιγκα. Τα παιδιά μέσα από ερωτήσεις και απαντήσεις μαθαίνουν για την κτηνοτροφική ζωή . Μετά την επίσκεψη μπορούν να πάρουν ένα φυλλάδιο για μια εργασία στο σχολείο (κατασκευή καλύβας).

2-ΔΕΥΤΕΡΗ ΕΝΟΤΗΤΑ
ΑΡΓΑΛΕΙΟΣ ΚΑΙ ΚΕΝΤΙΔΙΑ

Στην δεύτερη ενότητα τα παιδιά θα επισκεφθούν το δεύτερο όροφο του μουσείου. Στην ώρα της επίσκεψης μπορούν να επιλέξουν μία από τις τρεις δραστηριότητες:

Α -Σχέδια και σχήματα από αντικείμενα λαϊκής τέχνης.

Τα παιδιά μπορούν αφού διαλέξουν έναν άντρα ή μια γυναίκα να κάνουν χαρτοκοπτική και να βάψουν με διάφορα χρώματα τα κομμάτια της Σαρακατσάνικης φορεσιάς.

Β -Ελάτε να ντυθούμε Σαρακατσάνοι
Δύο παιδιά ένα αγόρι και ένα κορίτσι ντύνονται με σαρακατσάνικα ρούχα. Τα υπόλοιπα παρακολουθούν και συγχρόνως βοηθούν τα δύο παιδιά να ντυθούν. Έτσι γνωρίζουν την παραδοσιακή φορεσιά, συζητούν για τα σχέδια, τα χρώματα και τα υλικά που είναι φτιαγμένη. Αφού τελειώσει το ντύσιμο τα παιδιά παίρνουν φυλλάδια με την ανδρική ή τη γυναικεία φορεσιά για να τα βάψουν στο μουσείο ή στο σχολείο.

Γ -Τεχνική της υφαντικής.
Στην αίθουσα του αργαλειού υπάρχουν τελάρα όπου τα παιδιά μπορούν να υφάνουν ένα μικρό κομμάτι ύφασμα. Επιπλέον βλέπουν πως γινόταν η κατεργασία του μαλλιού και γνωρίζουν τα διάφορα εργαλεία που χρησιμοποιούσαν οι Σαρακατσάνοι (ρόκα, σαΐτα, αδράχτι, λανάρι, σφοντύλι).
Το πρόγραμμα αυτό δοκιμάστηκε πειραματικά σε κάποια σχολεία και κρίναμε με την βοήθεια των δασκάλων πως είναι απαραίτητο για να πραγματοποιηθεί να γίνουν δύο επισκέψεις. Η κάθε επίσκεψη θα κρατάει περίπου μία ώρα. Εάν δεν είναι δυνατόν να πραγματοποιηθούν την ίδια χρονιά και οι δύο επισκέψεις, μπορούν να γίνουν σε δύο διαδοχικές χρονιές.
 

Σας στέλνουμε ενδεικτικές δραστηριότητες από το πρόγραμμα. Εάν θέλετε κάποιες από αυτές τις δραστηριότητες να τις χρησιμοποιήσετε στο σχολείο ή να ενημερώσετε τα παιδιά για το πρόγραμμα του Μουσείου, μπορούμε να σας στείλουμε έντυπο υλικό.
Για τις επισκέψεις των μαθητών στο Μουσείο ή για την ενημέρωση των εκπαιδευτικών πάνω στα προγράμματα αυτά, μπορείτε να απευθύνεστε στην υπεύθυνη του προγράμματος Κυρία Τσιαούση Αλεξάνδρα στο τηλ. 2321 0 62 528.
Το Μουσείο λειτουργεί καθημερινά από τις 8.30 π.μ. έως τις 2.30 μ.μ. εκτός Δευτέρας.

ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ
Εκπαιδευτικός Μουσειολόγος
Κα Τζίνα Κούτσικα.

 

 

 

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ

Ο παλαιός ολοκέντητος κόκκινος «φλάμπουρας» του γάμου. Τα τυποποιημένα κεντητά θέματα, όπου επικρατεί το άσπρο χρώμα, εξελίσσονται με αυστηρή συμμετρία, ανάμεσα και γύρω από τα σκέλη του σταυρού, που σχηματίζουν επίρραπτες ταινίες και πού σηματοδοτεί το κέντρο της σημαίας. Στη σε σχήμα σταυρού απόληξη της κορυφής του κονταριού είναι καρφωμένα τρία «μήλα», καρποί με ευγονική σημασία.

 

              

Σαρακατσάνος Θράκης. Φωτογραφία του 1916

 

Φωτογραφία νυφικού ζευγαριού του τέλους της δεκαετίας του '40

 

Εσωτερική άποψη της  μεγάλης καλύβας. Δεξιά φαίνονται τα «λιγκέρια», ξύλινη κατασκευή με ράφια, όπου τοποθετούσαν τα ψωμιά (ψωμοκρέβατο) και τα «λιγκέρια», δηλαδή τα χάλκινα σκεύη (λιγκεροκρέβατο).

 

Εσωτερικό της μεγάλης καλύβας ντυμένο γιορταστικά με πολύχρωμες μάλλινες Βελέντζες. Αριστερά διακρίνεται η «Βάτρα», δηλαδή η θέση της φωτιάς (αρχέγονο στοιχείο επισήμανσης του «κέντρου») και ο «σοφράς», χαμηλό στρογγυλό τραπέζι του φαγητού. Ολόγυρα, ημικυκλικό συνεχές, ξύλινο κάθισμα, το «πεζούλι», στρωμένο με πολύχρωμες μάλλινες βελέντζες.

 

Εξωτερική άποψη της «μεγάλης καλύβας» πού ήταν ο χώρος διαμονής της οικογένειας. Πλάι στη «μεγάλη» αυτή καλύβα στηνόταν όμοιο αλλά μικρότερο καλύβι, η «καλυβούλα», όπου έβαζαν τον αργαλειό και φύλαγαν τον ρουχισμό.

 

Το σχολείο. Χορτόπλεκτη καλύβα με ορθογώνιο σχήμα. Λειτουργούσε μόνο τα καλοκαίρια. Ο εξοπλισμός και ο δάσκαλος έρχονταν από γειτονικό χωριό.

 

Σαρακατσάνος τσομπάνος στο καλύβι του

 

Εσωτερικό του σχολείου με τον δάσκαλο και τους μικρούς θερινούς Σαρακατσάνους μαθητές.

 

Η κωνική καλύβα του τσοπάνου και το  ορθογώνιο τυροκομείο ή «μπαντζός». 

 

Εσωτερική άποψη του μπαντζού με το «τεζάκι», ξύλινο πάγκο της τυροκομίας. Στο ράφι διάφορα ποικιλόσχημα χάλκινα δοχεία για το γάλα, τα  «μετρίδια».

 

«Κλουροτροβάδες»,  μικροί  τετράγωνοι  σάκοι  από  μάλλινο υφαντό για τη μεταφορά της γαμήλιας κουλούρας. Ο πολύχρωμος κεντητός ή με μικρές φούντες και ταινίες διάκοσμος σχηματίζει σταυρό, στοιχείο φυλακτικό και αποτρεπτικό, βασικό θέμα της σαρακατσάνικης διακοσμητικής.

 

«Παναούλες» ή «παναγούλες». Χαρακτηριστικές μικρές ποδιές από χοντρό μάλλινο υφαντό και κεντημένο στο χέρι διάκοσμο. Φοριόνταν από τις Σαρακατσάνες της Κεντρικής Μακεδονίας και της Θράκης. Τα διακοσμητικά θέματα, εκτός των μεταφυσικών τους συμβολισμών, κατά μία εκδοχή ίσως εξέφραζαν και το κοινωνικό ή ηλικιακό status των γυναικών που τις φορούσαν.

 

Γυναικείες πλεχτές κάλτσες και «πατούνες» με σύρραπτα «κοντοτσούραπα», που έντυναν το κάτω μέρος του ποδιού μέχρι τον αστράγαλο.

 

Σαρακατσάνοι νύφη και γαμπρός

 

Εσωτερική άποψη του μπαντζού. Διακρίνονται το καζάνι, όπου στράγγιζαν και έπηζαν το γάλα, και το μεγάλο χάλκινο «γκιούμι». Στο ράφι έχουν τοποθετηθεί σε επάλληλες σειρές κασέρια ή «κασκαβέλια», χαρακτηριστικό είδος της σαρακατσάνικης τυροκομίας.

 

«Η τάβλα». Στενόμακρο δίχρωμο Βαμβακερό υφαντό στολισμένο με επίρραπτες φούντες και ταινίες που σχηματίζουν σταυρούς. Στρωνόταν κατάχαμα για τα γιορταστικά πολυπρόσωπα γεύματα. Στην τάβλα της εικόνας έχουν τοποθετηθεί γαμήλια αντικείμενα και σκεύη, όπως «κόφες» (ξύλινα δοχεία) για το ούζο και το κρασί, «γαμπροκουλούρα», κουφέτα και δύο μαντίλια περασμένα στα δαχτυλίδια του αρραβώνα.

 

Σαρακατσάνα του καραβανιού με τα γιορτινά της και το φορτωμένο άλογο έξω από την τσιατούρα.

 

Η «τσιατούρα». Πρόχειρο στέγαστρο από χοντρό, πολύ πυκνουφασμένο μάλλινο υφαντό. Την έστηναν για τη διανυκτέρευση του καραβανιού κατά τη διάρκεια της πορείας από τα χειμαδιά στα ορεινά και αντίστροφα.

 

«Καπλιές». Μάλλινα υφαντά με πυκνό κέντημα στο χέρι και κρόσσια. Ο πλούσιος τυποποιημένος ελικωτός διάκοσμος καλύπτει ολόκληρη την επιφάνεια με κεντρικό στοιχείο αναφοράς το φυλακτικό σημείο του σταυρού. Η καπλιά χρησίμευε για να σκεπάζει και να στολίζει τα καπούλια του αλόγου.

 

«Καπλιές». Μάλλινα υφαντά με πυκνό κέντημα στο χέρι και κρόσσια. Ο πλούσιος τυποποιημένος ελικωτός διάκοσμος καλύπτει ολόκληρη την επιφάνεια με κεντρικό στοιχείο αναφοράς το φυλακτικό σημείο του σταυρού. Η καπλιά χρησίμευε για να σκεπάζει και να στολίζει τα καπούλια του αλόγου.

 

«Βελέντζες». Μάλλινα υφαντά θηλυκωτά στρωσίδια με λαμπρό πολύχρωμο ενυφασμένο διάκοσμο. Στα αυστηρά τυποποιημένα θέματα γίνεται φανερή η παρουσία του σημείου του σταυρού.

 

Τμήμα της προθήκης με τη διαδικασία της κλωστής.      

 

Τμήμα της προθήκης με τις ποικιλίες της σαρακατσάνικης φορεσιάς. Από τα αριστερά προς τα δεξιά: Σαρακατσάνος με «ποτούρι», σαρακατσάνος με «σεγκούνι», κλέφτικη φορεσιά, ομάδα με γυναικείες φορεσιές Θράκης, διαφόρων ηλικιών.

 

Τρεις ποικιλίες της γυναικείας σαρακατσάνικης φορεσιάς. Από αριστερά προς τα δεξιά: Ηπείρου, Θεσσαλίας και Κεντρικής Μακεδονίας, η λεγόμενη και «κασσανδρινή».

 

 

Λαογραφικό Μουσείο Σαρακατσάνων

 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

 

Οι Φωτογραφίες είναι ευγενική προσφορά του  FOTO ΚΛΙΚ

Ζήσης & Νίκος Μανδηλιώτης